Wszystko zaczęło się 17 stycznia 2001 r., kiedy do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta (UOKiK) wpłynął wniosek Polskiej Organizacji Handlu i Dystrybucji Związku Pracodawców o wszczęcie postępowania antymonopolowego przeciwko Visa International Service Association, Visa Europe Limited, MasterCard Europe Sprl, bankom wydającym karty płatnicze w systemach Visa i MasterCard oraz Związkowi Banków Polskich, pod zarzutem stosowania praktyk antykonkurencyjnych, określonych w art. 81 ust. 1 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską oraz w art. 5 ust. 1 pkt 1 i 6 Ustawy z dnial5 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (chodziło o zmowę cenową mającą na celu ustalanie jednolitych stawek opłaty interchange oraz ograniczanie dostępu do rynku lub eliminowanie z rynku przedsiębiorców nieobjętych porozumieniem). Zakaz praktyk antykonkurencyjnych sformułowany jest w identyczny sposób w prawie polskim i wspólnotowym. Jednakże prawo unijne znajduje zastosowanie tylko kiedy dane porozumienie antykonkurencyjne wywiera wpływ na rynek europejski.

URZĄD: DZIAŁANIE WBREW KONKURENCJI

29 grudnia 2006 r. prezes UOKiK wydał decyzję, uznając porozumienia mające za przedmiot wspólne ustalanie stawek opłaty interchange za niezgodne z zakazem porozumień antykonkurencyjnych i ograniczające konkurencję na rynku usług acquiringowych (jest to zespół czynności świadczonych przez agenta rozliczeniowego na rzecz akceptanta w procesie rozliczania transakcji
kartą płatniczą). Prezes UOKiK nałożył przy tym na banki wielomilionowe kary i nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności (cofnięty później przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów). Jego zdaniem powyższe porozumienia ograniczały konkurencję na rynku usług acquiringowych, gdyż ustalanie jednolitych stawek opłaty interchange, które później wliczane były przez agentów rozliczeniowych do prowizji jaką akceptanci płacili im za świadczenie wymienionych usług, sprawiało, że agenci ograniczeni byli w możliwości konkurowania ceną tych usług wobec akceptantów. Działo się tak, gdyż - zdaniem prezesa UOKiK - opłata interchange stanowiła znaczny procent prowizji agentów rozliczeniowych, ograniczając tym samym możliwość konkurencji w ramach marży właściwej zawartej w prowizji. Uczestnicy postępowania zaskarżyli decyzję do sądu SOKiK. Ten zaś w wyroku z 12 listopada 2008 r. uznał, że przedmiotowe
porozumienia nie naruszały zakazu porozumień antykonkurencyjnych, gdyż opłata interchange nie jest związana z rynkiem usług acquiringowych, wobec czego nie może ograniczać na nim konkurencji. Wydanie wyroku przez SOKiK zamknęło pewien etap sporu. Dokładniejsze przyjrzenie się jego tezom pozwoli zrozumieć, o co tak naprawdę chodzi w sporze wokół opłaty.

GŁÓWNE TEZY WYROKU

Zarzuty podniesione przez skarżących decyzję podzielić można na zarzuty formalne (dotyczące postępowania zmierzającego do wydania przedmiotowej decyzji) i materialne, czyli dotyczące treści zaskarżonej decyzji. Kilka tych formalnych zasługuje na uwagę. Przede wszystkim sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie zawiera rozstrzygnięcia dotyczącego bezpośrednio praw lub obowiązków MasterCard Europe Spti. Stąd odwołanie MasterCard od decyzji uznane zostało za bezzasadne i oddalone. Ponadto skarżący podnieśli zarzut braku legitymacji POHiD do wystąpienia z wnioskiem o wszczęcie postępowania antymonopolowego. Ich zdaniem POHiD nie spełniał wymaganych przez prawo warunków do wystąpienia z powyższym wnioskiem, gdyż nie mógł być uznany za związek przedsiębiorców i nie legitymował się interesem prawnym do wszczęcia postępowania. Sąd uznał ten zarzut za bezzasadny, gdyż POHiD zgodnie z właściwymi przepisami jest związkiem przedsiębiorców; posiada przy tym interes prawny w sprawie polegający na rozwoju rynku płatności kartami, w tym na rozwoju konkurencji na rynku usług acquiringowych. Zdaniem sądu na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia art. 11 ust. 6 Rozporządzenia Rady nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (TWE) poprzez prowadzenie postępowania i wydanie decyzji pomimo trwającego równocześnie postępowania przed Komisją Europejską, dotyczącego opłaty interchange. Sąd wskazał, że powyższe postępowania dotyczą dwóch różnych opłat, jako że postępowanie przed KE dotyczy wielostronnej opłaty interchange pobieranej od transakcji transgranicznych, zaś postępowanie przed prezesem UOKiK dotyczyło wewnątrzkrajowej opłaty interchange, pobieranej od transakcji dokonywanych na terytorium Polski.

Stąd przedmiot postępowania w obydwu postępowaniach jest różny, co pozwala na równoległe prowadzenie postępowań. Sąd odniósł się również negatywnie do kolejnych zarzutów dotyczących naruszenia art. 3 i 6 Rozporządzenia Rady WE 1/2003, art. 10 TWE oraz podstawowych zasad pewności prawa, poprzez sprzeczność z decyzją Komisji Europejskiej z 24 lipca 2002 r. Nr COMP/29.373 o przyznaniu Visa indywidualnego wyłączenia spod zakazu praktyk antykonkurencyjnych. W postępowaniu antymonopolowym przed Komisją w 2002 r. Visa uzyskała wyłączenie spod zakazu niedozwolonych praktyk rynkowych ze względu na zaproponowane przez siebie ustępstwa odnośnie pobierania i naliczania wielostronnej opłaty interchange. Zgodnie z treścią zarzutu postępowanie przed prezesem UOKiK nie powinno było obejmować Visa ze względu na wyłączenie przyznane przez Komisję. Sąd odrzucił zarzut, wskazując, że przedmiotowe wyłączenie dotyczyło innego podmiotu, innego przedmiotu, a poza tym nie obowiązywało w dacie zamknięcia rozprawy w niniejszej sprawie.

Nie uwzględniono również zarzutu naruszenia art. 93 u.o.k.k. z 2000 r. poprzez wszczęcie postępowania po upływie roku od końca roku w którym zaprzestano stosowania praktyk antykonkurencyjnych. Sąd wykazał, że postępowanie zostało wszczęte przed upływem powyższego terminu. Na uwagę zasługuje też zarzut naruszenia przepisów art. 13 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niepodjęcie przez prezesa UOKiK jakichkolwiek działań mających na celu zawarcie przez strony postępowania ugody regulującej wysokość stawek opłaty interchange. Skarżący wskazali, iż takie porozumienie przyniosłoby korzyści zarówno stronom, ich klientom oraz rynkowi kart płatniczych. SOKiK uznał ten zarzut za bezzasadny ze względu na fakt, że przedmiot postępowania przed prezesem UOKiK stanowił nie wymiar stawek opłaty, a jej skoordynowane ustalanie przez banki. Sąd zauważył przy tym, że prezes UOKiK nie ma uprawnień do regulowania jakichkolwiek cen.

W pierwszej kolejności SOKiK odniósł się do zarzutu podniesionego jakoby nie istniał rynek usług acquiringowych uznając, że "nie ma wątpliwości (...), że istnieje rynek, na którym agenci rozliczeniowi oferują odpłatnie swoje usługi w ramach systemu autoryzacji i rozliczeń, polegające na podejmowaniu czynności w celu umożliwienia akceptantom przyjmowania zapłaty przy użyciu elektronicznych instrumentów płatniczych. Bezsprzecznie dochodzi pomiędzy agentami rozliczeniowymi i akceptantami do sprzedaży usług, a zatem istnieje rynek w ekonomicznym rozumieniu tego słowa". Co więcej, Sąd wskazał, iż "bezpodstawne jest również doszukiwanie się substytutywności usług acquiringowych w innych formach rozliczeń (np. zapłatą gotówką, czekiem, przelew elektroniczny)." (...).

Powiązanie z rynkiem

Kluczowe dla wyroku rozstrzygnięcie dotyczyło powiązania opłaty interchange z rynkiem usług acquiringowych. Zdaniem sądu, prezes UOKiK błędnie ustalił rynek właściwy w takim zakresie, w jakim powiązał z tym rynkiem opłatę interchange. Według sądu nieuzasadnione jest jego twierdzenie jakoby opłata interchange stanowiła część prowizji pobieranej przez agenta rozliczeniowego od akceptanta za świadczenie usług acquiringowych. Sąd podniósł, iż nie podlega dyskusji fakt ostatecznego obciążania opłatą interchange akceptantów. Stąd wniosek, że agent rozliczeniowy nie pobiera opłaty na własną rzecz, a jedynie pośredniczy w przekazaniu jej na rzecz emitenta. Przez to agent rozliczeniowy jest jedynie płatnikiem tej opłaty w imieniu akceptanta. Na poparcie tej tezy SOKiK przytoczył szereg argumentów.

Jego zdaniem przede wszystkim opłata interchange pobierana jest od transakcji dokonanej kartą płatniczą u akceptanta, nie jest zaś opłatą za świadczenie jakiejkolwiek usługi przez wydawcę na rzecz agenta rozliczeniowego. Faktycznie stanowi ona mechanizm rozłożenia kosztów systemu pomiędzy akceptantów a posiadaczy kart. Dodał przy tym, że agent rozliczeniowy nie jest samodzielnym uczestnikiem systemu, ale "obowiązkowym pośrednikiem wykonującym czynności leżące po stronie akceptanta". Co więcej, stawki opłaty kalkulowane są z uwzględnieniem okoliczności dotyczących akceptanta (np. na podstawie kosztów gwarancji płatności, zależnie od sposobu rozliczenia transakcji). Przez to sąd stwierdził, że "wysokość opłaty interchange związana jest z wielkością ryzyka wynikającego z użycia karty przez osobę nieuprawnioną, a nie różnego sposobu rozliczania transakcji z emitentem przez acquirera". Wszystkie te argumenty sprowadzają się do konkluzji, że opłata interchange "stanowi część wynagrodzenia emitenta za udostępniony do rozliczenia elektroniczny środek płatniczy w postaci karty płatniczej".

Przez to, zdaniem sądu, opłata ta jest "ceną (w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów) występującą na rynku produktowym, do którego należą karty płatnicze systemów VISA i MasterCard, a nie na rynku usług acquiringowych". Stąd też według sądu opłata interchange nie jest związana z rynkiem usług acquiringowych i powinna być rozpatrywana na płaszczyźnie relacji wydawca - akceptant. W konkluzji sąd stwierdził, iż "rozpoznawanie kwestii dopuszczalności wspólnego ustalania tej opłaty pozostaje w próżni. Skutków takiego działania nie można bowiem odnieść do żadnego konkretnego rynku, a w konsekwencji określić jego skutków", a konkurencja pomiędzy agentami rozliczeniowymi może istnieć jedynie w ramach prowizji pobieranej przez niego od akceptanta, nie zaś w zakresie opłaty interchange. Na omówienie zasługują również uwagi odnośnie systemów trójstronnych i opłat analogicznych do opłaty interchange. W systemie trójstronnym jeden podmiot skupia role agenta rozliczeniowego i wydawcy karty, zaś rozliczenia z tytułu transakcji kartą dokonywane są przez akceptanta bezpośrednio z tym podmiotem. Stąd Sąd zauważa, iż opłaty podobne do interchange mogą być pobierane przez wydawców kart także w sposób pośredni, np. jako dywidenda wypłacana ze spółki prowadzącej system elektroniczny niezbędny do dokonania rozliczenia. System trójstronny sam w sobie nie wyklucza możliwości pobierania opłat analogicznych do interchange.

Kluczową kwestią jest chęć akceptanta do ponoszenia takich opłat. Zdaniem sądu chęć ta zależy od osiągania przez akceptanta korzyści dwojakiego rodzaju. Pierwsza korzyść materializuje się w odpadnięciu kosztów związanych z rozliczeniami gotówkowymi. Druga polega na możliwości dokonania transakcji, które w innym wypadku nie doszłyby do skutku (np. kontrahent nie dysponowałby gotówką; antidotum na taką sytuację jest posiadanie karty kredytowej). Sąd dochodzi do wniosku, że skłonność akceptanta do uczestniczenia w kosztach związanych z obiegiem kart płatniczych wynika z korzyści, jakie ten osiąga z akceptacji kart, a które są wyższe niż koszty rozliczania transakcji.

Skarżący zarzucili prezesowi UOKiK nieprecyzyjne i niejednoznaczne określenie w sentencji decyzji stwierdzonej praktyki uznanej za ograniczającą konkurencję na rynku usług acquiringowych, przez co ich zdaniem wykonanie decyzji nie było możliwe. Odnosząc się do zarzutu, SOKiK wskazał, że prezes UOKiK jednoznacznie wskazał w sentencji decyzji, iż praktyką uznaną za antykonkurencyjną jest uzgadnianie wysokości stawek opłaty interchange z innymi podmiotami świadczącymi usługi acquiringowe. Nie zakwestionowano przy tym ani faktu pobierania opłaty, ani jej konkretnej wysokości.

Kolejnym poważnym zarzutem, pozostającym w korelacji z poprzednim, jest zarzut
o sprzeczności uzasadnienia decyzji z jej rozstrzygnięciem oraz braku jednoznacznego
i spójnego wskazania w uzasadnieniu, jakie zachowanie stron uznane zostało za ograniczające konkurencję. W tym przypadku SOKiK również nie podzielił stanowiska skarżących. Wskazał, że w aspekcie formalnym uzasadnienie decyzji zgodne jest z art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., który zawiera szereg wymogów, jakie spełniać powinna decyzja administracyjna. W wyroku zaznaczono jednak, że powyższy stan rzeczy nie oznacza, iż rozstrzygnięcie decyzji i jej motywy muszą być słuszne. Wyrok SOKiK nie zakończył sprawy. Prezes UOKiK odwołał się od wyroku do sądu apelacyjnego. Sprawa jest więc w toku. Co będzie dalej? Trudno powiedzieć.

WIELOSTRONNA OPŁATA

Warto również przyjrzeć się kwestii wielostronnej opłaty interchange (Multilateral Interchange Fee) pobieranej od transakcji transgranicznych dokonywanych kartami Visa i MasterCard na terenie Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Wielostronna opłata interchange znajduje zastosowanie do wszystkich transakcji dokonanych kartami płatniczymi na terenie EOG (Państwa Członkowskie Unii Europejskiej i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, z wyjątkiem Szwajcarii) w sytuacji, w której karta wydana została w państwie A, zaś transakcja dokonywana jest w państwie B.

Kluczową dla sprawy decyzję wydała Komisja Europejska w 2002 r., kiedy to zastanawiała się nad potencjalnym ograniczeniem konkurencji poprzez ustalanie na jednolitym poziomie stawek wielostronnej interchange w ramach systemu Visa. Ostatecznie KE zdecydowała się na wyłączenie porozumień dotyczących wielostronnej opłaty interchange spod zakazu porozumień antykonkurencyjnych, ze względu na zaproponowanie przez Visa zmian w mechanizmach pobierania wielostronnej interchange i obniżenie wymiaru jej stawek. Wyłączenie porozumienia antykonkurencyjnego spod zakazu możliwe jest pod warunkiem powodowania przez to porozumienie korzyści dla gospodarki i konsumentów. Komisja ograniczyła czas trwania wyłączenia do 31 grudnia 2007 r. Do tego terminu Visa zobowiązana została do implementowania uzgodnionych z Komisją zmian.

ZASTRZEŻENIA KOMISJI

W marcu 2008 r. Komisja Europejska (KE) zdecydowała się rozpocząć postępowanie antymonopolowe przeciwko Visa Europe Limited dotyczące ustalania stawek wielostronnej interchange oraz reguły honorowania wszystkich kart (nakazującej akceptantom współpracującym z Visa akceptowanie wszystkich kart Visa, bez względu na osobę posiadacza, naturę transakcji i rodzaj użytej karty). KE stwierdziła, że rozpoczęcie postępowania nie oznacza, iż ma ona dowody naruszenia przez Visa reguł konkurencji. Rozpoczęcie postępowania uzasadnione zostało priorytetowością tego rodzaju spraw. 3 kwietnia br. KE przesłała Visa stanowisko zawierające zastrzeżenia odnośnie wielostronnej interchange.

Zdaniem KE opłata ogranicza konkurencję pomiędzy agentami rozliczeniowymi, powodując wzrost kosztów związanych z akceptowaniem kart i przez to również wzrost cen towarów i usług. Komisja zauważyła, że wielostronne interchange nie są zakazane jako takie. Jednakże ich istnienie w ramach systemu czterostronnego jest uzasadnione tylko kiedy są kompatybilne z europejskimi zasadami prawa chroniącego konkurencję. Opłata musi przyczyniać się do technicznego i ekonomicznego postępu oraz stanowić źródło korzyści dla konsumentów. Stanowisko KE odnosi się również do innych reguł i praktyk stosowanych w ramach Visa, takich jak zasada honorowania wszystkich kart i reguła niedyskryminacji, które rozpatrywane są w aspekcie ich cech utrudniających akceptantom radzenie sobie z kosztami obsługiwania płatności i przez to wzmagających efekty wielostronnej interchange ograniczające konkurencję. Komisja odniosła się również do oświadczenia Visa informującego o przyjęciu w ramach organizacji nowej metodologii kalkulowania stawek opłaty dla kart używanych przez konsumentów, ograniczenia tych stawek i modyfikacji pewnych reguł transparentności.

W jej opinii Visa zmierza w dobrym kierunku, który ma szansę doprowadzić do wzmocnienia konkurencji i poprawienia transparentności na rynkach dotkniętych ograniczeniem. Jednakże KE zastrzegła, iż jej zdaniem działania podjęte przez Visa nie eliminują ograniczenia konkurencji stwarzanego przez wielostronną interchange. Komisja zapowiedziała przeanalizowanie działań podjętych przez Visa i odniesienie się do nich w dalszym toku postępowania. Stanowisko zawierające zastrzeżenia (.Statement of Objections) nie przesądza ostatecznego wyniku postępowania. Jest to element procedury postępowania przed Komisją, którego celem jest poinformowanie podmiotów, przeciwko którym toczy się postępowanie, o zastrzeżeniach, jakie Komisja podnosi przeciwko nim. Adresaci zastrzeżeń mogą odnieść się do nich na piśmie.
W kwietniu br.

MasterCard zobowiązało się do zmiany metod naliczania wielostronnej interchange. Zobowiązanie organizacji dotyczy trzech obszarów. W lipcu 2009 r. MasterCard wprowadzi zmodyfikowany model naliczania wielostronnej opłaty interchange mający odzwierciedlać korzyści, jakie akceptanci uzyskują z akceptowania kart. Dzięki nowej metodzie stawki prowizji ulegną obniżeniu: do 30 proc. w przypadku konsumenckiej karty kredytowej i do 20 proc. w przypadku konsumenckiej karty debetowej. W 2007 r. stawki wielostronnej interchange za transakcje transgraniczne wahały się od 0,4 do 0,75 proc. MasterCard zobowiązało się także cofnąć w lipcu br. podwyżki opłat związanych z uczestnictwem w systemie, które wprowadzone zostały w październiku zeszłego roku. Po trzecie również w lipcu tego roku wprowadzi środki zwiększające przejrzystość systemu. Mają one ułatwić konsumentom i handlowcom podejmowanie bardziej świadomych decyzji co do wyboru środka płatniczego.

Na przykład zostaną ustanowione tzw. stawki nieskonsolidowane wielostronnej interchange, czyli stawki, których wysokość będzie uzależniona od rodzaju karty użytej do dokonania transakcji. Więcej o zobowiązaniach przyjętych przez MasterCard można przeczytać w memo Komisji z 1 kwietnia 2009 r., dostępnym na stronie internetowej KE (MEMO/09/143). Unijna komisarz ds. konkurencji Neelie Kroes wyraziła zadowolenie z działań podjętych przez MasterCard. Zaznaczyła przy tym, że nie zamierza wnosić do Komisji wniosku o wszczęcie postępowania przeciwko MasterCard w związku z niespełnieniem wymagań postawionych organizacji w decyzji z 2007 r.

Zdaniem Komisji ustalanie optymalnych stawek wielostronnej interchange doprowadzi do zmniejszenia kosztów, jakie ponoszą konsumenci, często nie zdając sobie z nich sprawy. Dzieje się tak, gdyż część interchange, uiszczana przez akceptantów, wliczana jest w nabywane przez konsumentów towary i usługi. Według Komisji implementacja powyższych zobowiązań pozwoli na różnicowanie cen w zależności od wykorzystywanego przez konsumentów środka płatniczego. Dotychczas konsumenci płacący gotówką płacili więcej za towary i usługi, co spowodowane było przez wliczanie w nie kosztów generowanych przez płacących kartami, czyli wielostronnej interchange. Jednakże wprowadzenie w życie powyższych reguł wywołuje też pewne obawy.

Obniżenie stawek interchange może pociągnąć za sobą wzrost opłat za użytkowanie karty lub spadek korzyści po stronie posiadaczy kart. Ponadto z powodu przejrzystości w opłatach związanych z akceptowaniem kart akceptanci mogą zacząć wymagać od konsumentów, aby ci przyczynili się do pokrywania tych kosztów. A konsumenci i tak już pokrywają te koszty. Trudno przewidzieć przyszłość sporu wokół opłaty. Może on jednak znowu zaostrzyć się w nowych postępowaniach.

CZYM JEST W ISTOCIE OPŁATA INTERCHANGE?

Opłata interchange (interchange fee) pobierana jest od kwoty każdorazowej transakcji kartą płatniczą dokonywaną w punkcie handlowo-uslugowym. Agent rozliczeniowy, za pośrednictwem którego akceptant realizuje transakcję kartą, potrąca kwotę opłaty z kwoty transakcji i transferuje ją na konto banku, który wydał kartę. Teoretycznie opłata interchange może być również przekazywana przez wydawcę karty agentowi rozliczeniowemu lub być równa zeru. W Polsce obowiązuje pierwszy model rozliczania opłaty. Pobierana jest jedynie w czterostronnych systemach kart płatniczych, w których role agenta rozliczeniowego i wydawcy są rozdzielone. Nie występuje ona w systemach trójstronnych, w których autoryzacją i rozliczaniem kart zajmuje się jeden podmiot.

NIE TYLKO VISA

Rozmowy w sprawie wielostronnej interchange Komisja toczy również z MasterCard. 19 grudnia 2007 r. przyjęta decyzję, w której uznała wielostronne interchange naliczane przez MasterCard za niezgodne z zakazem praktyk antykonkurencyjnych zawartych w prawie wspólnotowym. Komisja uznała, że opłaty te nadmiernie zwiększają koszty akceptacji kart, nie prowadząc przy tym do zwiększenia wydajności przez akceptantów. nakazała MasterCard zlikwidowanie powyższych prowizji w okresie 6 miesięcy od wydania decyzji. W razie niedostosowania się do postanowień decyzji w ramach powyższego okresu, Komisja zagroziła MasterCard naliczaniem kar pieniężnych za każdy dzień zwłoki. 1 marca 2008 r. MasterCard odwołała się od decyzji do Sądu Pierwszej Instancji WE. W efekcie 12 czerwca 2008 r. MasterCard tymczasowo zrezygnowała z pobierania wielostronnej interchange.

Autor jest studentem V roku Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego i seminarzystą dra hab. Remigiusza W. Kaszubskiego.

 

---

Dodaj komentarz

Liczba komentarzy: 0

---

Aby dodać komentarz, proszę podaj swój nick oraz wpisz komentarz

Nick
Komentarz

---

Dowiedz się więcej na temat:

Odpowiedzialność i możliwości obrony w przypadku
dokonania transakcji oszukańczej na odległość
(przez Internet, telefon, pocztę)

Czytaj w poradach prawnych kliknij tutaj.